خورشید فروزان بررسی جامع جایگاه امام زمان (عج) در قرآن و روایات
جلسه بیست و یکم:
واکاوی آیات و روایات در بیان مقام، غیبت و آثار ایمان به قطب عالم امکان
واکاوی آیات و روایات در بیان مقام، غیبت و آثار ایمان به قطب عالم امکان
بررسی تفصیلی آیات قرآن کریم (سوره تکویر و بقره) و روایات تفسیری اهل بیت (علیهمالسلام) در تبیین جایگاه امام زمان (عج) به عنوان کشتی نجات امت، محور عالم هستی و امام غائب، همراه با تأکید بر مفهوم غیبت، وظایف منتظران و آثار عمیق ایمان و معرفت نسبت به ایشان.
مقدمه:
در این جلسه از سلسله مباحث “خورشید فروزان”، به ژرفترین زوایای جایگاه امام زمان از منظر آیات نورانی قرآن کریم و روایات گهربار اهل بیت عصمت و طهارت (علیهمالسلام) خواهیم پرداخت.
جایگاه امام زمان (عج)، مفهوم پیچیده و پر رمز و راز غیبت، وظایف خطیر منتظران در این دوران و آثار شگرف ایمان و معرفت نسبت به این امام همام، محورهای اصلی این بررسی جامع خواهند بود. تلاش خواهیم کرد تا با تدبر در آیات الهی و تفاسیر معصومین (علیهمالسلام)، تصویری روشنتر از این خورشید پنهان ارائه دهیم و ضرورت توجه و ارتباط عمیق با ساحت مقدس ایشان را تبیین نماییم.
تفسیر آیات سوره تکویر در شأن امام زمان (عج) و مفهوم غیبت:
خداوند متعال در آیات 15 و 16 سوره مبارکه تکویر میفرماید:
«فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ * الْجَوَارِ الْكُنَّسِ»
«پس سوگند به ستارگانی که باز میگردند، * ستارگانی که به سرعت میروند و پنهان میشوند.»
بر اساس تفسیر گرانسنگ امام محمد باقر (علیهالسلام) که توسط ام هانی نقل شده است، این آیات شریفه به وجود مقدس حضرت ولی عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) اشاره دارند.
امام (علیهالسلام) در تبیین معنای این آیات فرمودند: «خنّس (پنهان شده)، امامی است که در زمان خود در سال دویستوشصت از دیدهها پنهان میشود، و مردم از علم و دانش او بهرهمند نخواهند شد [از او چیزی نخواهند دانست] سپس مانند شهابی درخشان در تاریکی شب نمایان میشود، اگر در آن زمان باشی، چشم تو روشن خواهد شد».
این روایت نه تنها به وقوع غیبت کبری در سال 260 هجری قمری اشاره دارد، بلکه عمق مصیبت فراق و بیخبری امت از امام خود را نیز به تصویر میکشد.
امام باقر (علیهالسلام) این وضعیت را به مثابه گم شدن عزیزترین کسان میدانند و تلویحاً گلایه میکنند که چرا امت اسلامی آنگونه که برای فقدان بستگان خود بیقرار میشوند، برای غیبت امام زمان (عج) احساس فقدان نمیکنند و در پی شناخت و ارتباط با ایشان برنمیآیند. تشبیه ظهور آن حضرت به “شهابی درخشان در تاریکی شب”، گویای ظهور ناگهانی، فراگیر و روشنگر ایشان در عصری مملو از ظلمت و جهل است.
مرگ یاد امام (عج) و تأثیر آن بر طولانی شدن غیبت:
روایات و تشرفات متعددی حکایت از آن دارند که یکی از عوامل اساسی طولانی شدن دوران غیبت، کمتوجهی و بلکه فراموشی نام و یاد حضرت مهدی (عج) در میان شیعیان و عموم مردم است. امام جواد الائمه (علیهالسلام) در پاسخ به سؤال از معنای لقب “قائم” برای حضرت مهدی (عج)، با چشمان اشکبار فرمودند: «لِأَنَّهُ يَقُومُ بَعْدَ مَوْتِ ذِكْرِهِ…» (زیرا او پس از آنکه یادش بمیرد، قیام میکند).
این سخن جانسوز امام جواد (علیهالسلام) و اشارات ظریف قرآن کریم به پنهان شدن نام (“خَنَسَ”) و شخص (“کَنَسَ”) امام زمان (عج)، عمق این مصیبت عظیم را آشکار میسازد. وجود امامی با این همه فضائل و کمالات، در حالی که بسیاری از او غافل و بیخبرند، حقیقتاً قلب هر مؤمنی را به درد میآورد.
با این حال، وعده صادق اهل بیت (علیهمالسلام) نویدبخش آن است که این نام مبارک بار دیگر بر زبانها جاری خواهد شد و یاد و خاطره آن خورشید پنهان، دلهای مشتاقان را روشن خواهد ساخت.
وظایف خطیر منتظران در عصر غیبت:
در این دوران دشوار غیبت کبری، بر دوش منتظران راستین حضرت حجت (عج) وظایف سنگینی نهاده شده است. زنده نگه داشتن یاد و نام آن حضرت در هر محفل و مجلسی، دعا و تضرع برای تعجیل در فرج ایشان، کسب معرفت نسبت به مقام و منزلت والای امام (عج)، تلاش برای اصلاح نفس و جامعه در راستای آمادگی برای ظهور، و صبر و استقامت در برابر فتنهها و آزمایشهای این دوران، از جمله مهمترین این وظایف است.
حاملان آیات قرآن کریم و مبلغان دین مبین اسلام، بیش از دیگران موظفند تا نام و یاد امام زمان (عج) را زنده نگه دارند و از غفلت و فراموشی نسبت به ایشان جلوگیری کنند.
فضائل بیکران امام زمان (عج) در پرتو آیات و روایات:
تعبیر «الْجَوَارِ الْكُنَّسِ» در قرآن کریم، علاوه بر اشاره به غیبت، به جاگاه امام زمان (عج) و فضائل بیانتهای ایشان و اجداد طاهرینشان نیز دلالت دارد. “جوار” به معنای ستارگان در حال حرکت و “کُنَّس” در لغت به معنای جاروب کردن و جمعآوری کردن است.
این تعبیر کنایی، بیانگر آن است که امام عصر (عج) و آباء گرامشان، تمامی فضائل و کمالاتی را که در عالم امکان وجود دارد، در وجود خویش جمع کردهاند و حتی از ملائکه مقرب الهی نیز برتر و والاتر هستند. این مدح عظیم، نشاندهنده جایگاه امام زمان (عج) در نظام هستی است.
تشبیه ظهور آن حضرت به «شِهَابٍ وَقَّادٍ فِي ظُلْمَةِ اللَّيْلِ» توسط امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، گویای ظهور خیرهکننده و فراگیر ایشان در تاریکی جهل و ستم است.
همانگونه که شهاب در شب تاریک میدرخشد و تمام توجهات را به خود جلب میکند، ظهور امام زمان (عج) نیز مهمترین رویداد تاریخ بشریت خواهد بود و دلهای مشتاقان را به سوی خود جذب خواهد نمود.
تفسیر لغوی “خُنَّس” و “کُنَّس” و ابعاد غیبت:
واژههای “خُنَّس” و “کُنَّس” از نظر لغوی نیز معانی عمیقی در ارتباط با غیبت حضرت مهدی (عج) دارند. “خَنَسَ” به معنای پنهان شدن پس از ظهور و رجوع کردن به مکان اصلی، و “کَنَسَ” به معنای پنهان شدن در مکان مخصوص و غیرقابل دسترس است.
این دو واژه، دو بعد از غیبت امام زمان (عج) را به تصویر میکشند: هم پنهان شدن شخص ایشان از دیدگان عموم و هم ناشناخته ماندن جایگاه و پایگاه اصلی آن حضرت. همچنین، معنای دیگر “خُنَّس” به تأخیر افتادن ظهور اشاره دارد، که خود از مصائب دوران غیبت است.
وحدت نورانی ائمه (علیهمالسلام) در وجود امام زمان (عج):
مرحوم علامه مجلسی (ره) با تدبر در آیات قرآن، به نکتهای بسیار مهم اشاره میفرمایند و آن اینکه چرا خداوند در مورد یک شخص (امام زمان (عج)) از فعل جمع استفاده کرده است. ایشان توضیح میدهند که با غیبت حضرت مهدی (عج)، گویا تمام ائمه معصومین (علیهمالسلام) نیز در پس پرده غیبت قرار گرفتهاند و آنگونه که شایسته است، شناخته نمیشوند.
هنگامی که حضرت مهدی (عج) ظهور فرمایند، این ظهور، تجلی نورانی تمام ائمه طاهرین (علیهمالسلام) خواهد بود و حقیقت مقام و منزلت ایشان برای همگان آشکار خواهد گشت. به همین دلیل است که در برخی روایات آمده است که امام زمان (عج) در هنگام ظهور، خود را با نامهای مبارک ائمه پیشین (علیهمالسلام) معرفی میفرمایند.
آیه “قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُكُمْ غَوْرًا…” و ضرورت وجود امام در هر عصر:
آیه شریفه 30 سوره ملک، “قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُكُمْ غَوْرًا فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِمَاءٍ مَعِينٍ”، به روشنی بر ضرورت وجود امام و پیشوا در هر عصر و زمانی دلالت دارد.
امام رضا (علیهالسلام) در تفسیر این آیه، امام زمان (عج) را به “ماء الحیات” (آب زندگی) تعبیر فرمودهاند. همانگونه که بدون آب، حیات مادی ممکن نیست، بدون وجود امام معصوم (علیهالسلام) نیز، حیات معنوی و هدایت الهی برای بشر میسر نخواهد بود. غیبت امام (عج) به مثابه فرو رفتن این آب حیات در زمین است و تنها با ظهور ایشان است که این آب گوارا و زلال بار دیگر در دسترس تشنگان حقیقت قرار خواهد گرفت.
امام باقر (علیهالسلام) در تفسیر این آیه، گم شدن حلال و حرام الهی و تحریف فروع دین در دوران غیبت را مورد تأکید قرار میدهند. در این عصر تاریک، جای تضرع و استغاثه به درگاه الهی برای شناخت رضایت و خشم او خالی است. نظام دینی موجود، تنها سایهای از آن نظام عدل و قسطی است که با ظهور امام زمان (عج) برپا خواهد شد.
آیه “الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ” و ایمان به امام غائب (عج):
آیه سوم سوره بقره، “الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ”، از مهمترین آیاتی است که به فضیلت ایمان به غیب اشاره دارد. امام صادق (علیهالسلام) در تفسیر این آیه، “غیب” را به ایمان به قیام حضرت قائم (عجل الله تعالی فرجه الشریف) تفسیر فرمودهاند. ایمان به اینکه آن حضرت سرانجام عدل و داد را در سراسر جهان برقرار خواهند کرد، از ویژگیهای بارز متقین است.
اقرار به قیام امام زمان (عج)، در حقیقت اقرار به ناتوانی بشر در برقراری عدالت کامل و تسلیم در برابر اراده الهی برای تحقق این امر مهم به دست آن حضرت است. همانگونه که ما به قیام پیامبران و ائمه پیشین (علیهمالسلام) ایمان داریم، به قیام حضرت مهدی (عج) نیز ایمان راسخ داریم و معتقدیم که ایشان تنها ذخیره الهی برای برپایی حکومت عدل در زمین هستند.
تأثیر ایمان به امام غائب (عج) بر زندگی مؤمنان:
ایمان به حضرت مهدی (عج) به عنوان گرداننده عالم غیب بر شهود، آثار عمیقی در زندگی مؤمنان دارد. اعتقاد به حضور و نظارت دائمی ایشان، امیدواری به گشایش و فرج، دعا و توسل به آن حضرت برای رفع مشکلات و برآورده شدن حاجات، و تلاش برای کسب رضایت ایشان از طریق انجام وظایف دینی و اخلاقی، از جمله این آثار است.
بر اساس روایات، تمام خیرات و برکاتی که در زندگی به ما میرسد، از جمله ادای قرض، آزادی زندانی، توفیق زیارت مشاهد مشرفه، و حتی شوق و اسباب انجام عبادات، همه به عنایت و تدبیر آن امام همام صورت میگیرد.
ضرورت معرفت و شکرگزاری نسبت به امام زمان (عج):
بر این اساس، بر هر مؤمنی لازم است تا نسبت به امام زمان (عج) معرفت پیدا کند و در قبال نعمت وجود ایشان و عنایات بیشمارشان، شکرگزار باشد. بهترین نوع شکرگزاری، اطاعت از فرامین الهی و تلاش برای کسب رضایت آن حضرت است. ایمان راسخ به قدرت و ولایت ایشان بر عالم هستی و یقین به تحقق وعدههای الهی در مورد ظهور و برپایی حکومت عدل جهانی به دست ایشان، از نشانههای بارز معرفت و ایمان راستین است.
نتیجه گیری:
بررسی آیات و روایات نشان میدهد که جایگاه امام زمان (عج) محور هستی است، امام غائب و کشتی نجات امت هستند. غیبت ایشان مصیبتی بزرگ است که ناشی از کمتوجهی امت است. وظیفه منتظران، زنده نگه داشتن یاد ایشان، کسب معرفت و ایمان به نقش بیبدیل آن حضرت در اداره عالم و برپایی عدل جهانی است. ایمان به غیب (امام غائب) از ویژگیهای متقین و زمینهساز دریافت برکات الهی است.
