درس خارج فقه بررسی دیدگاههای مربوط به وقت نماز صبح و مغرب: تحلیل روایات و اقوال علما
جلسه ششم:
بررسی دیدگاههای مربوط به وقت نماز صبح و مغرب: تحلیل روایات و اقوال علما
واکاوی زمان نماز صبح و مغرب در پرتو روایات: از صحیحه زراره تا نظر مرحوم خویی
واکاوی زمان نماز صبح و مغرب در پرتو روایات: از صحیحه زراره تا نظر مرحوم خویی
بررسی دقیق و جامع روایات مربوط به وقت نماز صبح و مغرب، با محوریت صحیحه زراره و تحلیل دیدگاههای مختلف علما از جمله مرحوم سید خویی و اشکالات وارد بر آنها.
مقدمه:
در این نوشتار، به بررسی عمیق و دقیق روایتی از امام صادق (علیهالسلام) میپردازیم که در آن به اوقات نمازهای واجب اشاره شده است، بهویژه زمان نماز صبح و مغرب که محل بحث و اختلاف نظر بین برخی فقها بوده است. محور اصلی این بررسی، صحیحه زراره است که به دلیل وجود برخی تعابیر، ادعای اجمال در صدر و ذیل آن مطرح شده است.
ما در این مقاله، ضمن بررسی صور مختلف معنای صدر روایت و پاسخ به آنها، دیدگاه مرحوم سید ابوالقاسم خویی (ره) و اشکالات وارد بر آن را نیز مورد تحلیل قرار میدهیم. هدف از این بررسی، دستیابی به فهمی روشن و مبتنی بر ادله روایی از وقت دقیق نماز صبح و مغرب است.
تحلیل صدر صحیحه زراره: دو احتمال و پاسخ آنها
صدر صحیحه زراره چنین نقل شده است: «أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَ هُمَا صَلَاةُ الْمَغْرِبِ وَ الْغَدَاةِ» (نماز را در دو طرف روز به پا دار، و آن دو نماز مغرب و صبح هستند). در برخی نقلهای معتبر مانند کافی، فقیه، علل الشرائع و تهذیب، عبارت «صلاة» قبل از «المغرب و الغداة» نیامده است، در حالی که در نقل معانی الاخبار (که در بحارالانوار نیز از آن نقل شده) این عبارت وجود دارد.
صورت اول: عدم وجود کلمه «صلاة»
اگر در صدر روایت عبارت «صلاة المغرب و الغداة» آمده باشد، این بدان معناست که دو طرف روز، وقت نماز مغرب و وقت نماز صبح هستند. در این صورت، با توجه به آیه قرآن که میفرماید «وَ أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَ زُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ» (و نماز را در دو طرف روز و اوایل شب به پا دار)، «وسط الصلاتین بالنهار» (نماز ظهر) مقدم بر این دو طرف (صبح و مغرب) خواهد بود.
علاوه بر این، یک قرینه عرفی نیز وجود دارد که نشان میدهد نماز مغرب بعد از “نهار” (روز) واقع میشود. زیرا “طرف اخیر نهار” با غروب آفتاب به پایان میرسد و پس از آن، وقت نماز مغرب فرا میرسد. در مورد نماز صبح نیز، “طرف اول نهار” با طلوع فجر آغاز میشود و وقت نماز صبح قبل از آن است. بنابراین، طبق این نقل، هیچگونه تنافی بین صدر و ذیل روایت وجود ندارد و منظور از “طرفی النهار” اوقات شروع نماز صبح و مغرب است.
صورت دوم: وجود کلمه «صلاة»
اگر در صدر روایت عبارت «صلاة المغرب و الغداة» آمده باشد، ظاهر آن این است که خود نماز مغرب، طرف روز است و حال آنکه نماز مغرب در طرف خارج از روز (ابتدای شب) واقع میشود. در این صورت، خلاف ظاهر خواهد بود که طرف دیگر روز، یعنی نماز صبح، طرف داخل روز محسوب شود.
نکته مهم در بررسی نقلها:
نکته حائز اهمیت در این بحث، تعارض در نقلهای شیخ صدوق (ره) است. ایشان در کتاب معانی الاخبار، عبارت «و وقتها صلاة المغرب و الغداة» را نقل کردهاند، در حالی که در کتب علل الشرائع و فقیه، عبارت «و وقتها المغرب و الغداة» آمده است.
طبق قواعد علم الحدیث، هنگامی که یک راوی دو نقل متعارض داشته باشد، نقل او از اعتبار ساقط میشود. در این صورت، باید به نقلهای کلینی (ره) و شیخ طوسی (ره) در کتب کافی و تهذیب مراجعه کنیم که هر دو عبارت «و وقتها المغرب و الغداة» را نقل کردهاند و ظاهراً سند هر دو یکی است.
علاوه بر این، باید توجه داشت که نماز صبح، طرف خود روز نیست، بلکه وقت نماز صبح، طرف آغاز روز است. همچنین، نماز مغرب، طرف انتهای نهار نیست، بلکه وقت نماز مغرب، طرف انتهای نهار است.
یک قرینه عرفی قوی وجود دارد که مراد از «و طرفاه صلاة المغرب و الغداة» این است که «و طرفاه وقت صلاة المغرب و الغداة» (و دو طرف روز، وقت نماز مغرب و وقت نماز صبح است). شروع وقت نماز صبح با طلوع فجر و شروع وقت نماز مغرب با غروب خورشید است.
نتیجه تحلیل صدر روایت:
بر اساس تحلیلهای صورت گرفته، چه در صورت وجود کلمه «صلاة» و چه در صورت عدم وجود آن در صدر صحیحه زراره (با ترجیح نقلهای کلینی و شیخ طوسی)، تعارضی با ذیل روایت وجود ندارد و منظور از “طرفی النهار” اوقات شروع نماز صبح و مغرب است.
برخی مناقشات دیگر نیز در این زمینه مطرح شده است که نتیجه مفیدی از آنها حاصل نمیشود و به نظر میرسد تعابیر مسامحی عرفی در روایت به کار رفته و با قرائن قابل فهم بوده است. حتی تعبیر “وسط النهار” (میانه روز) نیز یک تعبیر مسامحی عرفی است و لذا دلالت این روایت بر اینکه نهار از طلوع فجر آغاز میشود، قابل پذیرش است.
دیدگاه مرحوم میرزا جواد آقا تبریزی و مرحوم سید خویی (ره)
مرحوم میرزا جواد آقا تبریزی (ره) نیز همسو با نظر مرحوم سید ابوالقاسم خویی (ره) فرمودهاند که باید از ظهور عبارت «وسط صلاتین بالنهار» به اینکه نماز صبح جزو نمازهای روزانه است، دست برداشت. زیرا ظهور صدر صحیحه که میفرماید «و طرفاه المغرب و الغداة» (دو طرف روز، مغرب و صبح هستند)، اقوی است. طبق این دیدگاه، نماز مغرب طرف خارج نهار است و اگر وقت نماز صبح بخواهد جزو نهار باشد، طرف داخل نهار میشود و این خلاف وحدت سیاق است.
مرحوم خویی (ره) نیز ذیل روایت را که در آن «صلاة الغداة» (نماز صبح) به عنوان «صلاة بالنهار» (نماز در روز) تعبیر شده است، به علاقه مشارفت و مجاورت حمل میکنند، نه اینکه نماز صبح حقیقتاً در داخل وقت نهار واقع شده باشد.
نقد دیدگاه مرحوم خویی (ره): ظهور اقوی ذیل روایت
ما معتقدیم که تعبیر «صلاة الظهر وسط صلاتین بالنهار صلاة الغداة و صلاة العصر» در ذیل روایت، ظهور اقوی دارد بر اینکه نماز صبح جزو نمازهای روزانه است. در مقابل، صدر روایت که میگوید طرفین نهار مغرب و صبح است، محتمل است که مراد از آن، وقت نماز مغرب و وقت نماز صبح باشد. طبق این احتمال، اذان صبح، اول وقت نهار و اذان مغرب، آخر وقت نهار محسوب میشود.
در این صورت، نمازی که بعد از اذان صبح (طرف اول نهار) خوانده میشود، داخل در نهار خواهد بود و نمازی که بعد از تحقق طرف آخر نهار (اذان مغرب) خوانده میشود، خارج از نهار خواهد بود.
استعمال نهار در روایات و ظهور عرفی
اگر دلالت صحیحه زراره و حتی روایت معتبر اسحاق بن عمار را بپذیریم، استعمال کلمه “نهار” (روز) در این دو روایت در معنای اعم (یعنی از طلوع فجر تا غروب آفتاب)، کشف از ظهور متشرعی لفظ “لیل و نهار” در اینکه انتهای شب طلوع فجر و ابتدای روز طلوع فجر است، نمیکند. این استعمال اعم است و بر سایر خطاباتی که لفظ “لیل و نهار” در آنها به کار رفته است نیز حکومت ندارد تا بگوید مراد ما از نهار در آن روایات نیز همین معنای اعم است.
بنابراین، ما باید به ظهور عرفی در معنای “لیل و نهار” رجوع کنیم. ظهور عرفی در زمان صدور روایات این بوده است که بعد از طلوع فجر نیز تا تاریکی شب، “لیل” (شب) باقی است و “نهار” (روز) هنوز شروع نشده است.
البته احتمال اینکه ظهور متشرعی لفظ “لیل” در اینکه انتهایش طلوع فجر است، وجود دارد. شیخ طوسی (ره) نیز در کتاب خلاف به این مسئله اشاره کرده و فرمودهاند که عامه اهل علم معتقدند انتهای شب و ابتدای روز، طلوع فجر است. لذا در اینجا نوبت به شک میرسد که ظهور لفظ “لیل” و “نهار” در زمان شارع چگونه بوده است.
جمعبندی نهایی و دیدگاه مشهور
مرحوم سید خویی (ره) معتقدند که مبدأ نهار و منتهای لیل، طلوع خورشید است و برای اثبات این مدعا به برخی روایات استدلال میکنند که در آنها از زوال خورشید به “انتصاف النهار” (میانه روز) تعبیر شده است. عرف عام نیز “انتصاف النهار” را با زوال خورشید منطبق میداند، زیرا ذهن عرف عام این است که مبدأ روز، طلوع یا روشن شدن هوا در دقایقی قبل از طلوع آفتاب است و امام (علیهالسلام) تعبیر “انتصاف النهار” را برای فهم مخاطب به کار بردهاند، زیرا مخاطب معنای زوال خورشید را میفهمیده است.
اگرچه ممکن است عرف آن زمان تحت تأثیر شارع، “نهار” را از طلوع فجر بداند، اما هنوز هم عرفاً مراد از زوال خورشید، منتصف النهار است، ولو به نحو تسامح. اگر فاصله بین طلوع خورشید تا غروب آن را به دو نیم تقسیم کنیم، حدوداً چهل و پنج دقیقه قبل از اذان ظهر، “انتصف النهار” خواهد بود و این مقدار تسامح قابل اغماض است.
نصف النهار غیر از زوال خورشید علامت دیگری نداشته است. چهل و پنج دقیقه قبل از اذان ظهر چه علامتی وجود دارد که به آن منتصف النهار بگویند؟ این یک تعبیر عرفی و رایج بوده و همگان میفهمیدهاند که “انتصف النهار” یعنی زوال الشمس.
بحث اصلی در این است که آیا در عرف شارع، که منشأ ظهور متشرعی میشود، نهار از طلوع فجر است؟ مشهور فقها معتقدند روایاتی که در این زمینه وارد شده، کشف از عرف شارع میکند و لذا بیان مرحوم خویی (ره) در این مورد تمام نیست.
اشکال ما به مشهور این است که با استناد به چند روایت نمیتوان عرف شارع و ظهور متشرعی را به طور قطعی کشف کرد. بله، این روایات موجب اجمال میشوند، ولو به خاطر شهرت فتوایی و فقهی نسبت به اینکه آخر شب و ابتدای روز، طلوع فجر است.
نتیجه نهایی:
با بررسی دقیق روایات و اقوال مختلف علما، به نظر میرسد که دیدگاه مشهور فقها مبنی بر اینکه ابتدای نهار، طلوع فجر است، با ادله روایی قویتری سازگار است. اگرچه برخی روایات ممکن است در ظاهر ابهاماتی داشته باشند، اما با در نظر گرفتن مجموع روایات و قرائن عرفی، میتوان به این نتیجه رسید که وقت نماز صبح، پس از طلوع فجر آغاز میشود و وقت نماز مغرب، پس از غروب خورشید فرا میرسد.
