درس حارج فقه بررسی دیدگاه عدم شمول لیل و نهار بر بین الطلوعین
جلسه هشتم:
بین الطلوعین؛ نه روز و نه شب؟ بررسی ادله و مناقشات فقهی پیرامون وضعیت زمان فجر
بررسی دیدگاه برخی فقها مبنی بر عدم شمول مفهوم شب و روز بر زمان بین الطلوعین (فاصله بین طلوع فجر صادق و طلوع خورشید) با نقد این دیدگاه بر اساس آیات قرآن کریم، روایات و دیدگاه مشهور فقهای شیعه.
مقدمه:
در این نوشتار، به بررسی دیدگاه فقهی مبنی بر اینکه زمان بین الطلوعین (فاصله میان طلوع فجر صادق و طلوع خورشید) نه جزو شب محسوب میشود و نه جزو روز، میپردازیم.
این دیدگاه که از برخی فقهای متقدم نقل شده است، ادلهای از روایات اقامه کرده است که در این نوشتار ضمن طرح این ادله، به مناقشات و نقدهای وارد شده بر آن بر اساس آیات قرآن کریم، سایر روایات و دیدگاه مشهور فقهای شیعه خواهیم پرداخت. هدف از این بررسی، روشن ساختن دیدگاه صحیح و مستند در این مسئله فقهی است.
بخش اول: طرح دیدگاه عدم شمول لیل و نهار بر بین الطلوعین و ادله آن
-
نقل قول از شیخ طوسی (ره):
مرحوم شیخ طوسی در کتاب الخلاف، دیدگاهی را نقل میکنند مبنی بر اینکه زمان بین الطلوعین نه روز است و نه شب. بر اساس این دیدگاه، در مسائل مربوط به نهار، زمان از طلوع خورشید محاسبه میشود و در مسائل مربوط به لیل و منتصف اللیل، زمان از طلوع فجر صادق در نظر گرفته میشود.
-
ادله روایی قائلین به این دیدگاه:
- روایت ابی هاشم خادم از امام کاظم (علیهالسلام):
در این روایت، ساعات شب دوازده، ساعات روز دوازده و زمان بین طلوع فجر تا طلوع خورشید یک ساعت جداگانه محسوب شده است. این امر دلالت میکند که بین الطلوعین نه شب است و نه روز، بلکه ساعتی مستقل است.
-
- روایت عمر بن ابان ثقفی از امام باقر (علیهالسلام):
در این روایت، امام (علیهالسلام) در پاسخ به سؤال یک نصرانی شامی، زمان بین طلوع فجر تا طلوع خورشید را ساعتی معرفی میکنند که نه از ساعات شب است و نه از ساعات روز، بلکه از ساعات بهشت است و در آن بیماران شیعه بهبود مییابند.
-
- روایت سیاری از امام صادق (علیهالسلام):
این روایت نیز مشابه روایت اول، ساعات شب و روز را دوازده ساعت و زمان بین الطلوعین را یک ساعت جداگانه ذکر میکند.
-
استدلال به حاکمیت این روایات:
قائلین به این دیدگاه معتقدند که این روایات بر سایر روایاتی که ساعات شب و روز را بیست و چهار ساعت میدانند، حاکم هستند و آن روایات را مقید میکنند به اینکه یک ساعت بیست و پنجم نیز وجود دارد که همان بین الطلوعین است.
بخش دوم: مناقشات و نقدهای وارد شده بر این دیدگاه
- ضعف سند روایات:
غالب روایات مستند این دیدگاه، از نظر سندی ضعیف هستند و برخی از روات آنها، مانند احمد بن محمد سیاری، به غلو و کذب متهم شدهاند.
- مخالفت با ظاهر آیات قرآن کریم:
آیه شریفه «یُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ» (شب را در روز داخل میکند و روز را در شب داخل میکند) و آیات مشابه که بر پیوستگی و تبادل شب و روز دلالت دارند، با جدا دانستن بین الطلوعین از مفهوم شب و روز سازگار نیستند. اگر بین شب و روز فاصلهای غیر از تغییر تدریجی روشنایی وجود داشته باشد، مفهوم دخول یکی در دیگری معنا نخواهد داشت.
- عدم توجیه عرفی:
عرف عام، زمان پس از طلوع فجر و قبل از طلوع خورشید را همچنان جزو روشنایی روز و پایان شب میداند و جدا کردن آن به عنوان مقولهای مستقل، توجیه عرفی ندارد.
- اشکال به محاسبه غسق به عنوان ساعت:
همانطور که مرحوم آیت الله خویی (ره) اشاره کردهاند، اگر زمان بین غروب خورشید تا از بین رفتن سرخی مغرب (غسق) نیز یک ساعت جداگانه محسوب شود، تعداد ساعات شب و روز از بیست و چهار ساعت تجاوز میکند که با ظاهر روایات منافات دارد.
- تفسیر عرفی لیل و نهار:
ملاک در تعیین مفاهیم شب و روز، عرف است و عرف، زمان بین الطلوعین را پایان شب و ابتدای روز میداند. روایات مذکور، ظهور عرفی لیل و نهار را تفسیر نمیکنند و بیشتر جنبه بیان یک واقعیت ماورائی دارند که خلاف ظواهر است.
بخش سوم: دیدگاه مشهور و نتیجه بحث
- دیدگاه مشهور فقها:
ظاهر کلام مرحوم آیت الله خویی (ره) و مرحوم میرزا (ره) و دیدگاه مشهور فقهای شیعه آن است که لفظ “لیل” (شب) تا طلوع خورشید و لفظ “نهار” (روز) از طلوع خورشید تا غروب آن را شامل میشود. زمان بین طلوع فجر صادق تا طلوع خورشید، ابتدای روشنایی روز و پایان شب محسوب میگردد.
- روایات دال بر شمول لیل بر قبل از طلوع فجر:
برخی روایات نیز مؤید این دیدگاه هستند؛ از جمله روایتی که پاک شدن زن از حیض در آخر شب را موجب قضای نماز مغرب و عشا میداند، که “آخر شب” در این روایت بر قبل از طلوع فجر منطبق شده است. همچنین، روایت شخص نگران اذان صبح که پس از خواندن نماز وتر متوجه باقی بودن شب میشود.
- نظر علامه مجلسی (ره):
علامه مجلسی (ره) در بحار الانوار اشاره میکنند که نسل قائلین به اینکه شب تا طلوع خورشید است، منقرض شده است. با این حال، این قول هم در میان عامه و هم در میان خاصه وجود دارد.
- لزوم وثوق به عرف متشرعه:
اگر مجموع استعمالات لفظ “لیل” و “نهار” در کتاب و سنت، وثوق به این معنا بیاورد که در عرف متشرعه زمان شارع، ظاهر لفظ “لیل” تا طلوع فجر بوده است، دیدگاه مشهور تثبیت میشود. در غیر این صورت، نوبت به شک و اصل عملی میرسد.
نتیجهگیری:
با توجه به ضعف سند روایات دال بر عدم شمول لیل و نهار بر بین الطلوعین، مخالفت این دیدگاه با ظاهر آیات قرآن کریم و عدم توجیه عرفی آن، دیدگاه مشهور فقهای شیعه مبنی بر اینکه زمان بین طلوع فجر صادق تا طلوع خورشید، پایان شب و ابتدای روز محسوب میشود، ارجح به نظر میرسد. هرچند برخی روایات و اقوال، تردیدهایی را در ظهور عرفی متشرعه در زمان شارع ایجاد میکند که نیازمند بررسی دقیقتر و جامعتر است.
