درس خارج فقه بررسی روایات بیشتر پیرامون طلوع فجر صادق و نتیجه بحث / جلسه11

بررسی روایات بیشتر پیرامون طلوع فجر صادق و نتیجه بحث

جلسه یازدهم

 جمع‌بندی روایات تعیین‌کننده وقت فجر صادق و مقتضای اصل عملی در مسئله

 بررسی و تحلیل چهار روایت دیگر (روایت علی بن عطیه، صحیحه حلبی از ابن ابی عمیر، روایت رزین و معتبره ابی بکر حضرمی) در کنار روایات پیشین، جمع‌بندی نهایی پیرامون معنای فجر صادق و بررسی مقتضای اصل عملی در صورت شک در طلوع آن.

مقدمه:

در ادامه بررسی روایات مربوط به طلوع فجر صادق، در این نوشتار به تحلیل چهار روایت دیگر از کتب معتبر شیعه می‌پردازیم و با جمع‌بندی مباحث گذشته، به نتیجه نهایی در خصوص معنای فجر صادق از منظر روایات دست خواهیم یافت. همچنین، مقتضای اصل عملی در صورت شک در طلوع فجر را مورد بررسی قرار می‌دهیم.

بخش اول: بررسی روایات جدید

• روایت چهارم: روایت علی بن عطیه:

  • متن روایت:

امام صادق (علیه‌السلام) فرمودند: «صبح آن است که چون آن را ببینی، معترض باشد، گویا سفیدی نهر سؤراء است.»

• • دلالت روایت:

تشبیه فجر صادق به «بَيَاضُ نَهَرِ سُورَاءَ» (سفیدی نهر سؤراء) که به شدت سفید و چشم‌گیر بوده، مؤید معنای «تبیّض لون» (سفیدی واضح) است نه صرف «تغیّر لون» (تغییر رنگ). تعبیر «معترض» نیز در مقابل فجر کاذب (مستطیل و بالا رونده) قرار دارد.

• روایت پنجم: صحیحه حلبی از ابن ابی عمیر:

  • متن روایت: حلبی از امام صادق (علیه‌السلام) درباره «الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ» سؤال کرد. حضرت فرمودند: «سفیدی روز از سیاهی شب.» سپس به اذان بلال و ابن ام مکتوم اشاره کرده و فرمودند: «هنگامی که صدای بلال را شنیدید، خوردن و آشامیدن را ترک کنید؛ زیرا صبح شده است.»
  • دلالت روایت: تعبیر «بَيَاضُ النَّهَارِ» (سفیدی روز) به روشنی بر سفیدی واضح و فراگیر دلالت دارد و با مفهوم تغییر رنگ تدریجی سازگار نیست.

• روایت ششم: روایت رزین (از مجالس و اخبار):

  • متن روایت:

امام صادق (علیه‌السلام) نماز صبح را در «غلس» (تاریکی شب)، اول طلوع فجر صادق، قبل از آنکه گسترده شود، می‌خواندند و آیه «وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً إِنَّ مَلائِكَةَ اللَّيْلِ تَصْعَدُ وَ مَلائِكَةَ النَّهارِ تَنْزِلُ عِنْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ فَأَنَا أُحِبُّ أَنْ تَشْهَدَ مَلائِكَةُ اللَّيْلِ وَ مَلائِكَةُ النَّهارِ صَلاتِي» را تلاوت می‌فرمودند.

• • دلالت روایت:

برخی تعبیر «قَبْلَ أَنْ يَسْتَعْرِضَ» (قبل از آنکه گسترده شود) را دال بر قول به تغییر رنگ دانسته‌اند. اما توضیح داده شد که «اعتراض البیاض» به معنای افقی شدن سفیدی صبح در مقابل فجر کاذب است، در حالی که «استعراض البیاض» به معنای توسعه و گسترش سفیدی در افق و سفید شدن فضا است. بنابراین، امام (علیه‌السلام) نماز را به مجرد طلوع فجر معترض (فجر صادق) و قبل از گسترش کامل سفیدی می‌خواندند و این با روایات دیگر منافاتی ندارد.

• روایت هفتم: معتبره ابی بکر حضرمی:

  • متن روایت:

ابی بکر حضرمی از امام صادق (علیه‌السلام) پرسید: «چه زمانی دو رکعت نماز صبح را بخوانم؟» حضرت فرمودند: «هنگامی که فجر معترض شود و آن همان چیزی است که عرب آن را “صدیع” می‌نامد.»

• • دلالت روایت:

«صدیع» به معنای شکافته شدن (افق) است. اگرچه این تعبیر با تغییر رنگ افق شرقی نیز سازگار است، اما اطلاق آن دلالت قطعی بر یکی از دو معنا (تغییر لون یا تبیّض لون) ندارد و نمی‌توان به اطلاق آن تمسک کرد.

بخش دوم: نتیجه بحث از روایات

با بررسی مجموع روایات گذشته و روایات این جلسه، به نظر می‌رسد هیچ تنافی اساسی بین آن‌ها وجود ندارد. روایاتی همچون تشبیه به «قبطیة البیضاء»، «بیاض نهر سؤراء» و تعبیر «بیاض النهار» در کنار آیه شریفه «الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ» ظاهر در این هستند که برای تحقق فجر صادق و آغاز وقت نماز صبح و حرمت امساک، باید عرفاً «بیاض النهار» (سپیدی صبح) صادق باشد.

صرف تغییر رنگ و روشن شدن تدریجی فضا که هنوز سفیدی واضحی در آن مشاهده نمی‌شود، مصداق فجر صادق به معنای دقیق کلمه نیست.

نکته: در مناطق مرتفع و با هوای سرد، به دلیل شرایط جوی، سفیدی صبح زودتر دیده می‌شود. این اختلاف باعث می‌شود که در تقویم‌ها برای یک منطقه، یک وقت اذان ثابت تعیین شود که ممکن است با رؤیت واقعی فجر صادق در ارتفاعات همان منطقه تفاوت داشته باشد. این اختلاف می‌تواند تا ده تا بیست دقیقه با اذان‌های متعارف فاصله داشته باشد.

بخش سوم: مقتضای اصل عملی در مسأله

در صورتی که در طلوع فجر صادق شک کنیم:

• استصحاب موضوعی: طبق قاعده استصحاب، موضوع (شب) هنوز باقی است و طلوع فجر محقق نشده است. بنابراین، می‌توان به استصحاب بقای شب تمسک کرد.
• اصل برائت (در شبهات حکمیه): اگر نوبت به اصل حکمی برسد (طبق نظر آقای خویی)، اصل برائت جاری می‌شود و خواندن نماز صبح قبل از یقین به طلوع فجر واجب نیست.
• استصحاب عدم وجوب/عدم امر (راجع به نماز صبح): نمی‌توان نماز صبح را زودتر از وقت یقینی آن خواند؛ زیرا استصحاب عدم وجوب نماز صبح قبل از طلوع فجر و استصحاب عدم امر به خواندن نماز قبل از آن جاری است.

نتیجه‌گیری نهایی:

مجموع روایات و مقتضای اصل عملی در صورت شک، مؤید آن است که فرا رسیدن وقت نماز صبح و حرمت امساک روزه، مشروط به رؤیت سفیدی واضح و گسترده در افق شرقی است که عرفاً به آن سپیدی صبح گفته می‌شود. صرف تغییر رنگ و روشن شدن تدریجی فضا کافی نیست و در صورت شک در طلوع فجر صادق، می‌توان به استصحاب بقای شب و عدم وجوب نماز تمسک نمود.

جلسه قبل درس خارج فقه