درس خارج فقه زمان فجر: از خیط ابیض تا روایت علی بن مهزیار/ جلسه 15

درس خارج فقه زمان فجر: از خیط ابیض تا روایت علی بن مهزیار

جلسه پازدهم:

 مناقشه در دلالت روایت علی بن مهزیار بر قول محقق همدانی در مورد زمان فجر.

مقدمه:

بحث پیرامون روایت علی بن مهزیار و دلالت آن بر تعیین زمان فجر و رد نظر محقق همدانی است.

در این جلسه، به چگونگی احراز “خیط ابیض” (سپیده صبح) در گذشته و حال اشاره می‌شود و مشکل احراز آن در شب‌های مهتابی مطرح می‌گردد.

بیان نظر محقق همدانی و نقد آن:

• محقق همدانی استشهاد به روایات کرده و معتقد است که باید حدود بیست دقیقه صبر کرد تا “بیاض نهر سؤراء” (سپیدی نهر سؤراء) آشکار شود و قبل از آن فجر موجود نیست.
• اشکال مطرح شده به نظر محقق همدانی این است که بین عدم تمیز سپیدی صبح ناشی از نور قوی و عدم تشکل آن تفاوت وجود دارد.
• مثال ماهی‌های متعفن در حوض که بوی حوض را تغییر می‌دهند و وجود یک مرده نجس که عامل مضاعف تغییر بو است، برای تبیین این تفاوت ارائه می‌شود.
• در مانحن‌فیه، نور خورشید در افق شرقی تأثیر گذاشته و سپیدی صبح تشکیل شده است، اما نور قوی ماه مانع از تمیز آن می‌شود، نه اینکه سپیدی اصلاً موجود نباشد.

بررسی مفهوم “خیط ابیض”:

• “خیط اسود” (سیاهی شب) در طلوع فجر دخالت ندارد و مهم “خیط ابیض” است که معمولاً وقتی خورشید به پانزده یا شانزده درجه زیر افق برسد، محقق می‌شود.
• تأکید می‌شود که بحث در مقابل محقق همدانی بر سر موضوعیت داشتن “خیط ابیض” برای واقع سپیدی صبح است، حتی اگر تحت تأثیر نور قوی ماه، تمیز داده نشود.

زمان لیالی مقمره:

• تصحیح این تصور که لیالی مقمره فقط شب‌های سیزدهم، چهاردهم و پانزدهم ماه قمری (لیالی البیض) است.
• بلکه، مراد شب‌هایی است که غلبه نور ماه مانع از آشکار شدن سپیدی صبح می‌شود و این زمان بسته به فصل (تابستان و زمستان) متفاوت است.
• نظر آقای زنجانی مبنی بر اینکه از شب دوازدهم تا بیست و پنجم ماه، لیالی مقمره محسوب می‌شود، به دلیل همین تغییر زمان در طول سال مطرح می‌گردد.
• در نهایت، بیان محقق همدانی مطرح و پاسخ داده می‌شود که در شب‌های مهتاب، سپیدی صبح تشکیل می‌شود اما نور ماه مانع از تمیز آن است.

بررسی دلالت روایت علی بن مهزیار:

• در روایت علی بن مهزیار آمده است که سائل به امام (ع) نامه نوشت که در شب‌های مهتاب، نور ماه مانع از آشکار شدن فجر می‌شود تا زمانی که سرخی در جو ظاهر شود (“لایتبین الفجر حتی یحمرّ”).
• امام (ع) در پاسخ فرمودند: “الفجر هو الخیط الابیض المعترض و لاتصل الفجر حتی تبینه.” (فجر همان سپیدی افقی است و نماز فجر را نخوان مگر آنکه آن را آشکار ببینی).
• استدلال می‌شود که سائل، فجر را غیر از “تبین” (آشکار شدن) قرار داده و امام (ع) نیز این را تأیید کرده‌اند. سائل گفت: “و الفجر لایتبیّن” که ظهور در این دارد که فجر گاهی وجود دارد اما آشکار نیست.
• تأکید امام (ع) بر “فلاتصلی الفجر حتّی تبیّنه” و فرق گذاشتن بین فجر و تبین، نشان می‌دهد که تبین، طریق و راهی برای شناخت فجر است، نه عین آن.
• سخن سائل (“الفجر لایتبیّن”) دلالت قطعی بر عدم وجود فجر ندارد، بلکه بیانگر عدم انکشاف و عدم تمیز آن برای ما است. احتمال طلوع فجر وجود دارد و تبین، راه شناخت آن است.

نتیجه‌گیری:

روایت علی بن مهزیار بر فرض صحت سند، دلالت بر نظر محقق همدانی مبنی بر عدم وجود فجر قبل از آشکار شدن کامل سپیدی ندارد.

این روایت وظیفه ظاهری را احراز “خیط ابیض” بیان می‌کند، اما زمان دقیق احراز آن در شرایط مختلف (به ویژه شب‌های مهتابی) نیازمند بررسی اطلاقات دیگر روایات است.

بین وجود فجر و آشکار شدن آن تفاوت وجود دارد و نور قوی می‌تواند مانع از تمیز فجر شود، نه اینکه مانع از تشکیل آن گردد.

مشاهده جلسه قبل