درس خارج فقه بررسی طریقی یا موضوعیتی بودن تبیین فجر/ جلسه 12

درس خارج فقه بررسی طریقی یا موضوعیتی بودن تبیین فجر

جلسه دوازدهم:

بررسی طریقی یا موضوعیتی بودن تبیین فجر

مقدمه:

در این جلسه، به بررسی یک مسئله اصولی مهم در باب تعیین وقت فجر برای روزه و نماز می‌پردازیم: آیا تبیین فجر(روشن شدن) که در آیه شریفه آمده است، صرفاً یک راه (طریق) برای تشخیص طلوع فجر واقعی است یا خودِ تبیین، موضوعیت دارد و باید منتظر تحقق آن باشیم؟ این بحث توسط آیت الله سید احمد خوانساری در کتاب جامع المدارک مطرح شده و دیدگاه‌های مختلف در این زمینه مورد بررسی قرار می‌گیرد.

دیدگاه اول: موضوعیت داشتن تبیین

آیت الله خوانساری با نقل ظاهر کتاب (قرآن و سنت) و فتاوای اصحاب، معتقد است که اعتبار، به اعتراض فجر و تبیین بالفعل آن در افق است. بنابراین، صرف تخمین زمان طلوع فجر کافی نیست. ایشان معتقدند اگر ماه در تأخیر تبیین سفیدی معترض در افق مؤثر باشد، باز هم نمی‌توان به تخمین اکتفا کرد و این وضعیت را با وجود ابر و مانند آن قیاس نمی‌کنند؛ زیرا نور ماه مانع تحقق روشنایی فجر است تا زمانی که نور فجر بر آن غلبه کند، در حالی که ابر مانع رؤیت است نه مانع تحقق فجر.

اشکال به دیدگاه موضوعیت:

ایشان سپس به این دیدگاه اشکال وارد می‌کنند و می‌فرمایند: اعتبار تحقق طلوع فجر و اعتراض بالفعل آن مسلّم است، اما اینکه تبیین فجر در افق موضوعیت داشته باشد، محل بحث است. اگر اعتبار تبیین از باب طریقیت باشد، با علم به طلوع فجر (هرچند رؤیت نشود)، حکم (وجوب امساک یا وجوب نماز) مترتب می‌شود. ایشان معتقدند نور ضعیف فجر در برابر نور شدید ماه موجود است، اما ظهور ندارد، بنابراین ادعای مانعیت نور ماه از تحقق فجر، ممنوع است.

استدلال به روایات بر طریقیت تبیین:

آیت الله خوانساری در ادامه به اخباری اشاره می‌کنند که حکم را معلق بر فاصله بین طلوع فجر و طلوع خورشید می‌دانند و احتمال می‌دهند مراد از آیه شریفه “وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا حَتّٰى یَتَبَیَّنَ‌ لَکُمُ‌ الْخَیْطُ الْأَبْیَضُ‌ مِنَ‌ الْخَیْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ‌ الْفَجْرِ” [بقره: ۱۸۷]، طریقی بودن تبیین باشد. ایشان برای این مطلب به خبر علی بن مهزیار نیز استشهاد می‌کنند.

دیدگاه دوم: تفاوت حکم بر اساس تشخیص فجر (روایت سماعه)

روایت سماعه که در آن دو نفر در تشخیص طلوع فجر اختلاف دارند، مورد استناد قرار می‌گیرد. در این روایت، امام (ع) می‌فرمایند کسی که فجر برای او روشن نشده، می‌تواند بخورد، اما کسی که گمان می‌کند فجر را دیده، خوردن بر او حرام است.

استفاده از روایت بر موضوعیت نسبی تبیین:

از این روایت استنباط می‌شود که حکم کسی که فجر را تشخیص می‌دهد با کسی که تشخیص نمی‌دهد، متفاوت است. بنابراین، تبیین در اینجا صرفاً طریق محض نیست، بلکه نسبت به مکلفی که آن را تشخیص داده، موضوعیت پیدا می‌کند.

توضیح علم طریقی و علم جزء موضوع:

در ادامه بحث، به تقسیم علم به علم طریقی و علم جزء یا تمام موضوع اشاره می‌شود. این سوال مطرح می‌شود که آیا علم اخذ شده در آیه، می‌خواهد حکم واقعی دو فرد را بیان کند (عدم نیاز به اعاده برای کسی که ندیده و وجوب امساک برای کسی که دیده) یا حکم ظاهری را بیان می‌کند.

دیدگاه مرحوم خوانساری در وجه استدلال به روایت علی بن مهزیار:

مرحوم خوانساری دو وجه برای  “فَالْخَیْطُ الْأَبْیَضُ هُوَ الْمُعْتَرِضُ الَّذِی یُحَرَّمُ بِهِ استدلال به روایت علی بن مهزیار بیان می‌کنند:

1. قول امام (ع) که “فَالْخَیْطُ الْأَبْیَضُ هُوَ الْمُعْتَرِضُ الَّذِی یُحَرَّمُ بِهِ…”؛ از این عبارت ظاهر می‌شود که محرم‌کننده و واجب‌کننده، خودِ روشنایی فجر است نه صرفاً تبیین آن.
2. جواب امام (ع) به سوال از تکلیف در هنگام وجود ابر که فرمودند: “فَلَا تُصَلِّ فِی سَفَرٍ وَ لَا حَضَرٍ حَتَّى تُبَیِّنَهُ“؛ این جواب با طریقی بودن تبیین سازگار است؛ زیرا با عدم ظهور فجر به واسطه ابر، خوردن و آشامیدن حرام و نماز با طلوع فجر واقعی واجب می‌شود، هرچند رؤیت نشود.

تأیید عدم دخالت تبیین در موضوع با روایات فجر کاذب:

آیت الله خوانساری به روایاتی اشاره می‌کنند که وقت برخی نوافل را در فجر کاذب تعیین می‌کنند. در شب‌های مهتابی، فجر کاذب ظاهر نمی‌شود، اما فجر صادق در مقابل آن وجود دارد. بنابراین، اگر گفته شود در طلوع فجر کاذب نماز نخوانید و در طلوع فجر صادق نماز بخوانید، فهمیده می‌شود که وجود واقعی آن‌ها ملاک است، هرچند تبیین نشوند.

دیدگاه سوم: حکم فعلی واقعی و ظاهری (آیت الله شبیری زنجانی)

آقای شبیری زنجانی با جمع بین ادله معتقدند که آیه شریفه در مقام بیان حکم فعلی است. وظیفه انسان تا مدتی (شب) حکم فعلی واقعی است که خوردن در ماه مبارک جایز است. این حکم تا زمانی ادامه دارد و سپس حکم فعلی ظاهری می‌شود به این معنا که از اول شب تا هنگام یقین به طلوع فجر، می‌توان خورد. بنابراین، بخشی از حکم، واقعی و بخشی ظاهری است.

نتیجه‌گیری:

در این جلسه، دیدگاه‌های مختلف پیرامون طریقی یا موضوعیتی بودن تبیین فجر مورد بررسی قرار گرفت. ظاهر برخی روایات و فتاوا بر موضوعیت تبیین بالفعل دلالت دارد، در حالی که برخی دیگر، به ویژه روایت سماعه، نشان می‌دهد که تشخیص فجر توسط مکلف، در حکم او مؤثر است.

آیت الله شبیری زنجانی با ارائه دیدگاه جمع بین ادله، معتقدند که حکم در این مسئله، هم جنبه واقعی و هم جنبه ظاهری دارد. به این ترتیب، مکلف موظف است تا زمانی که یقین به طلوع فجر نکرده است (حکم فعلی ظاهری)، می‌تواند به خوردن ادامه دهد، اما اگر شخصاً طلوع فجر را تشخیص داد (موضوعیت نسبی تبیین)، حکم امساک بر او جاری می‌شود، هرچند برای دیگران هنوز فجر روشن نشده باشد. در نهایت، فهم دقیق مراد آیه شریفه و جمع بین روایات مختلف، نیازمند دقت نظر بیشتر و مراجعه به منابع فقهی است.

جلسه قبل درس خارج فقه